Na osi życia

Walizka i Holokaust to temat nienowy. Myśl polskiego widza pobiegnie z pewnością ku Walizce Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk. Materią tego dramatu, podobnie jak w przypadku Walizki Hany Emila Shera, jest historia prawdziwa, która rozpoczęła się lub może słuszniej byłoby powiedzieć – zakończyła, w Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Walizkę Hany przywiózł na XV Festiwal Warszawa Singera Teatr Nephesh z Izraela. Spektakl wyreżyserował jego współzałożyciel, Howard Rypp. Warto wspomnieć, że teatr powstał w 1978 roku w Kanadzie, jako pierwsza profesjonalna scena żydowska w tym kraju, a jej działalność zainaugurowała sztuka Children of Night, poświęcona Januszowi Korczakowi. Po przeprowadzce do Izraela teatr zaczął grać po hebrajsku i w takiej wersji została zaprezentowana Walizka Hany.

Zadziwił mnie ten spektakl. Pozbawiony interpretacyjnych pięter, metafor i symboli. Oparty na psychologicznym aktorstwie i chciałoby się powiedzieć – dydaktyczny. Oto Fumiko Ishioka, dyrektorka Centrum Holokaustu z Tokio organizuje wystawę i jeden z eksponatów wypożycza z Muzeum Auschwitz-Birkenau. Następnie wraz ze swoimi podopiecznymi, który nie mają więcej niż dwanaście, trzynaście lat, rozszyfrowuje historię ukrytą w pustej walizce Hany Brady, dziewczynki urodzonej w 1931 roku i wywiezionej z rodzinnego Nowego Miasta na Morawach do Theresienstadt, a stamtąd do Auschwitz.

"Walizka Hany", Nephesh Theatre
„Walizka Hany”, reż. Howard Rypp, fotografia ze strony internetowej Nephesh Theatre

Freddie Rokem wymienia trzy style dominujące w izraelskich spektaklach na temat Shoah: styl świadka, styl dokumentalny i styl fantastyczny. Podkreśla także częste wykorzystanie figury „teatru w teatrze”. Walizka Hany dobrze wpisuje się w ten tradycyjny model inscenizacji. Świadectwo daje brat Hany, George, który przeżył wojnę i rekonstruuje dla nas historię swojej siostry. Dokumenty z getta w Theresienstadt, powstałe tam rysunki Hany i fotografie z jej rodzinnego albumu tworzą warstwę dokumentalną. Natomiast na poziom metaeatralny wkraczamy, gdy dwie strony sceny zaczynają reprezentować różne przestrzenie czasowe. Po prawej stronie dyrektorka Centrum Holokaustu czyta w teraźniejszości list od brata Hany, a po lewej George wraz z rodzicami i siostrą odgrywają dla nas opisane wydarzenia z pierwszej połowy lat 40.

Prapremiera spektaklu odbyła się w roku 2011, a wizyta na Festiwalu Singera jest jego drugą prezentacją zagraniczną. Na stronie internetowej Nephesh Theatre można znaleźć kilka entuzjastycznych recenzji z izraelskich periodyków. Autorką jednej z nich pt.: In high resolution jest Miriam Kotch, pisząca w dzienniku „Yediot Achronot” (wydawanym od 1939 roku):

If there is an enemy of the Holocaust Remembrance Ceremonies it is the banal. It is especially dangerous to an audience of children who have these ceremonies organized for them every year. In order to challenge the collective memory and to create a feeling of cooperation and continuity new ways must be searched and found each and every year.

The production of “Hana’s Suitcase” (Nephesh Theatre) is a creation with entirely new components. The play (by Emil Sher) is based upon a true story by Karen Levine recounting how the curater of the Holocaust Museum in Tokyo receives a suitcase for her display from the Auschwitz Museum. On the suitcase was written the name Hana Brady which sent her on a search throughout the world to find more details about her short life which ended in the gas chambers. She found her brother, the sole family survivor, living in Toronto.

The decision to focus a high resolution on six million through the suitcase of a young girl makes a strong emotional impact. For children 12 years old it is hard to grasp the Holocaust in numbers. Six million is like sixty million or sixty thousand.

[…] I watched the play with grade six children. From the moment the lights went down and until it ended, they sat riveted, tense and involved. There is no doubt that they will never forget this story.

The production high level of professionalism is very impressive. Well worth seeing!

FIVE STARS !!!

I wszystko jasne. Walizka Hany została pomyślana jako spektakl dla młodzieży. Jest oparta na historii opisanej w książce Karen Levine Hana’s Suitcase: A True Story (2002). Prawa do jej publikacji kupiono w czterdziestu krajach, także w Polsce. Historia ma swój początek w końcu lat 90. Fumiko Ishioka, dyrektorka niewielkiego muzeum o nazwie Tokyo Holocaust Center, którego misją było upowszechnianie wśród japońskich dzieci wiedzy o Shoah, starała się o wypożyczenie z muzeów w Polsce, Niemczech, Izraelu i USA przedmiotów nazywanych dziś „materialnymi świadectwami Zagłady”, które mogłyby jakoś przybliżyć jej podopiecznym spustoszenie dokonane przez Holokaust. Po wielu staraniach otrzymała pomoc z Auschwitz, a wcześniej odwiedziła Muzeum osobiście. W paczce, która nadeszła z Auschwitz były: dziecięca skarpetka i but, puszka po Cyklonie B oraz walizka Hany Brady. W roku 2000 walizkę zaprezentowano na wystawie w Tokio. Ishioka zdołała w znacznym stopniu zrekonstruować historię Hany i odnalazła w Kanadzie jej brata. Canadian Broadcasting Centre przygotowało program dokumentalny na temat tego fenomenu odzyskiwania pamięci, a program z kolei stał się inspiracją dla książki.

W internetowym dossier spektaklu można znaleźć przewodnik-podręcznik dotyczący treści książki. Zawiera on wskazówki dla nauczycieli i uczniów, test wiedzy na temat życia w Czechosłowacji pod okupacją niemiecką i przed jej nastaniem, listę lektur dodatkowych i proponowanych aktywności, np.: zaznacz na osi życia bohaterów najważniejsze wydarzenia / wyznacz własną oś życia; opowiedz tę historię z perspektywy różnych postaci; zastanów się co leży u podstaw nienawiści / jaka jest natura przebaczenia? itp. Myślę, że to fenomenalna propozycja, która pozwala nastolatkom spojrzeć na Holokaust z szerokiej perspektywy, obejmującej nie tylko świadectwa dokumentalne czy fotograficzne, ale całą gamę ludzkich przeżyć.

W tym kontekście zarzuty sformułowane na początku tego tekstu tracą moc. Inaczej opowiada się o Zagładzie dorosłemu widzowi, posiadającemu, szczególnie w Polsce, dużą wiedzę historyczną (a nierzadko także rodzinne wspomnienia) na temat wydarzeń II wojny światowej, a inaczej dziecku ze szkoły podstawowej czy gimnazjum. W jego przypadku próba objęcia przedstawionych wydarzeń rozumem na poziomie faktów i tak jest zadaniem ponad siły (podobnie rzecz się ma zresztą z dorosłą publicznością). Dlatego ze sceny padają pytania zadziwionych, młodzieńczych umysłów: co Żydzi zrobili Niemcom? Co się pakuje, gdy można zabrać tylko jedną walizkę?

Kwestia sposobu, w jaki należy przekazywać kolejnym pokoleniom wiedzę o Zagładzie, jest bardzo istotna i delikatna. Juan Mayorga, jeden z najchętniej wystawianych hiszpańskich dramatopisarzy współczesnych, autor dramatu o getcie warszawskim pt.: El Cartógrafo i ojciec trójki dzieci, pisze o tym w eseju Educar contra Auschwitz:

Często zadaję sobie pytanie, kiedy powinienem porozmawiać z moimi dziećmi na temat Shoah. Czy powinienem sam wybrać moment, czy rozsądniej będzie poczekać, aż same mnie zapytają? Zadaję sobie pytanie, co i w jaki sposób powinienem im przekazać, aby wiedza o tej katastrofie nie wpędziła ich w smutek jałowy, tylko przydatny, aby posłużyła do tego, by uczynić z nich lepszych ludzi, bardziej odpowiedzialnych i współczujących.

O tę niełatwą kwestię postanowiłam zapytać także reżysera spektaklu, który zdobył nagrodę ASSITEJ 2011 dla najlepszej produkcji multimedialnej, przyznaną przez izraelski oddział Międzynarodowego Stowarzyszenia Teatrów dla Dzieci i Młodzieży. Izraelski kontekst odbioru jest bowiem szczególny w porównaniu do percepcji młodych ludzi w Polsce, Hiszpanii czy Japonii.

What is the best way to talk to teenagers about the Holocaust?

Howard Rypp: In Israel the Holocaust is a great part of our heritage and we are saturated with material about it. We must always search for new and innovative ways to present and understand it. As well as presenting youth with plays, films and other media there is a major program for teenagers to come to Poland and see the Concentration Camps, visit museums etc. Since the survivors of the Holocaust are slowly dying this is proving to be a great vehicle.

No question that it is important to know all the facts and then try to grasp and comprehend how it happened.

I also feel it is important to show them the rich, vibrant and inspiring world of Yiddish Culture that existed before the war. It can also be comforting to know that by recreating this enlightening theatre, music, poetry and song we are also remembering the great talent of those that perished. This is something that the Singer Festival in Warsaw as well as Theatre NN’s Singer Festival* in 12 towns of the Lublin area are doing and should be encouraged and supported.

Walizka Hany pozwala młodym widzom „odczuć jako rówieśnika człowieka żyjącego w innej epoce”. To także myśl Mayorgi, tym razem z eseju La representación teatral del Holocausto. Określa on w ten sposób warunek sine qua non zaistnienia teatr historycznego, którego teatr Holokaustu jest znaczącym obszarem. Definiuje także en passant działalność misyjną, jaką z jednej strony realizuje Nephesh Theater, a z drugiej Tokyo Holocaust Center, w którym od 2014 roku znajduje się walizka Hany Brady. Dzięki determinacji Fumiko Ishioki historia czechosłowackiej dziewczynki została już opowiedziana w ponad tysiącu japońskich szkół. Dzięki Festiwalowi Warszawa Singera poznałam ją ja, a teraz Ty, Drogi Czytelniku.

Agnieszka Sieradzka (Muzeum Auschwitz-Birkenau) i Fumiko Ishioka (Tokyo Holocaust Education Resource Center)
23 października 2014. Agnieszka Sieradzka z Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Fumiko Ishioka, kierująca Tokyo Holocaust Center prezentują porozumienie, na mocy którego walizka Hany Brady została przekazana japońskiej instytucji.

* Howard Rypp odnosi się do Festiwalu Śladami Singera, który odbywa się w kilkunastu miasteczkach Lubelszczyzny i jest organizowany przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”

Bardzo dziękuję Hannie Pałubie (Fundacja Shalom) i Grzegorzowi Kieniksmanowi (REBELIA Media) za pomoc w uzyskaniu wypowiedzi Howarda Ryppa. 

Źródła:

  • Karen Levine, Hana’s Suitcase, Toronto 2002.
  • Freddie Rokem, Wystawianie historii, Kraków 2010.
  • Strona internetowa wydawcy książki Hana’s Suitcase, Second Story Press, skąd pochodzi okładka książki.
  • Blog poświęcony działalności Tokyo Holocaust Center, skąd pochodzi fotografia Agnieszki Sieradzkiej i Fumiko Ishioki.
  • Juana Mayorga, Educar contra Auschwitz, [w:] tegoż, Elipses, Segowia 2016, s. 53 – 56. Tłumaczenie własne.
  • Juana Mayorga, La representación teatral del Holocausto, [w:] tegoż, Elipses, Segowia 2016, s. 165 – 172. Tłumaczenie własne.
  • Obrazek wyróżniający pochodzi z zasobów Wikimedia Commons, autor nieznany. Link: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Valise_d%27Hanna_Brady_(Hana_Bradyov%C3%A0_1931-1944).jpg
  • Strona poświęcona Hanie Brady w Wikipedii: https://en.wikipedia.org/wiki/Hana_Brady

 

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *